محتاج است ، زيرا كه در ذابل و نامى از آنكه چيزى داخل و خارج شود چاره نيست . و حركت مكانيّه و وضعيّه به حركت كميّه محتاج نيستند ، و در تخلخل و تكاثف نيز احتياج به حركت كيفيّه كه استحاله باشد هست كه تخليل و تجميد نمايد ، و آن استحاله دائمى نيست . پس به علّتى حادث محتاج خواهد بود ، مثل آتش كه احداث تخلخل در آب نمايد و ناچار بايد كه آن به نزديك آب آيد يا آب به نزديك آن رود . پس حركات مكانيّه اقدم بر كيفيّه و كميّه خواهد بود . و حركات مكانيّه يا مستقيمه [ 155 ] مىباشند و يا منعطفه و يا راجعه . و مستقيمه دائمه بر سبيل اتّصال نمىتواند بود به اعتبار تناهى ابعاد ، و دو قسم اخير متّصل واحد نمىتوانند بود به علّت تخلّل سكون در ميان دو حركت مختلفه . و وقوع سكون در زمان نمىباشد ، زيرا كه سكون قوّهء حركت است . و قوّهء شىء بايد كه به حسب زمان مقدّم بر آن شىء باشد . و زمان محتاج است به حركتى كه حافظ آن باشد ، و [ آن ] به حركتى كه منقطع مىگردد منحفظ نمىشود ، بلكه به چيزى محفوظ مىماند كه قابل دوام تجدّد اتّصالى باشد . و آنچه اين دوام را قابل است حركت مستديره است كه اتّصال دائمى براى آن ممكن است . پس اين حركت از ساير حركات عرضيّه مستغنى است و ساير به او محتاج ، پس او اقدم حركات است . و امّا بيان آنكه أتمّ است آن است كه فى نفسها احتمال زيادتى در كميّت ندارد و قابل اشتداد و تضعّف در سرعت و بطء نيز نيست ، به جهتى كه در فلكيّات معلوم خواهد شد . و به جهت آنكه فاعل و غايت آن امرى محسوس نيست ، بلكه امرى است عقلى كه نسبت به آن تفاوت در قرب و بعد حاصل نمىتواند شد ، چنان كه در حركت طبيعيّه اينيّه كه هر چند به مركز خود نزديك‌تر مىشود شديدتر مىگردد ، و حركت قسريّه هر چند از قاسر دور تر مىشود ضعيف‌تر مىگردد . و سببش آن است كه هر چيز كه به مبدأ و أصل خود اقرب است اشدّ و اقوى است و هر چه ابعد است اضعف و اوهن است . و امّا بيان آنكه اشرف است آن است كه تامّ است و تام اشرف است از ناقص ، پس حركت دوريّه اشرف ساير حركات است . و از اين ظاهر مىگردد كه جرم متحرّك به استداره بايد كه اقدم اجرام و اتمّ و اشرف همهء آنها باشد ، زيرا كه شرف و تماميّت و دوام فعل مستدعى شرف و تماميّت و دوام [ 156 ] فاعل است . « 1 »

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 3 ، صص 113 - 114 .